Археолошки локалитет Тумба Маџари

Локалитетот се наоѓа во сегашната населба Ченто и е најзначајната неолитска населба во Скопската котлина. Откриен е во 1961/2 година во текот на археолошки рекогносцирања за изградбата на автопатот. Денес тешко се забележува бидејќи 2/3 од површината се окупирани со куќи подигнати во доцните шеестти и седумдесеттите години на ХХ век. Во годините пред тоа тој доминирал над околното рамно поле. Недалеку од него на север и запад се издига ниското ритче-срт што од Гази баба и Камник се протега на исток и с/и. Населбата Тумба лежи под него во плодното поле. Местоположбта е извонредно поволна. Од една страна ритчето обезбедува потребна безбедност пред се од евентуалното покачување на водата на Катлановското езеро, а од друга се она што може да даде една ваква природна морфологија: дрво, пасишта, евентуален лов, а на падините свртени кон сонцето плодни ниви. На извесен начин населбата има централна положба во скопската котлина. Тумба Маџари бил економски и пред се културен центар во микрокосмосот на неолитскиот човек од овој регион. Населбата има неправилна кружна форма со дијаметар од 220 м и висина 3 м.

Првите археолошки истражувања се извршени во 1978 година од Музеј на Македонија, под раководство на Воислав Санев. Отворени се три сонди. Резултатите покажале дека се работи за населба од неолит, со три фази на живеење. Стратиграфијата на населбата е со културен слој дебел 2,40 м. а со јамите 2,80 м. Животот тука се одвивал во континуитет во периодот меѓу 6000 и 4300 година п.н.ера.
Својот економски и културен процут оваа населба го доживува во периодот на 5800 – 5200 години п.н.е., односно Анзабегово-Вршник II – IV.

Населбата на Тумба Маџари претставува протогеното јадро на денешното Скопје.

Во истражувањата од 1981 е откриена првата куќа, детерминирана како светилиште. Куќата е градена во традиционалната техника на набиени колци во земја, често фланкирани со камења/мелници. Куќниот лепеж покажува дека во ѕидовите се вградувани големи цепени греди од кои се останати отпечатоци. Ѕидовите од надвор се декорирани со повлекувања на прсти во вид на спирали што завршуваат како примитивни волути. Површината на куќата е 8х8м, со правилна четириаголна форма. Покривот е на две води, од слама поставен на дрвена конструкција што ја носат дебели колци од надворешната страна, поставени на фронталната и задната страна. Внатрешноста на куќата е преградена со еден тенок неправилен парапет. Тој одвојува два објекта подигнати до него. Во с/и дел на куќа 1 откриен е уште еден објект. Во склад со тезата дека куќа 1 е светилиште, овие објекти се објаснети како жртвеници за култни обреди, во кои исхраната била предмет на третирање. Подоцнежните истражувања на овој локалитет како и на други локалитети, ваквите објекти кои според формата се слични со калотестите печки во Зелениково, Говрлево, Мрамори, Стенче, говорат дека овие објекти ја имале функцијата на печки.
За прв пат во Македонија се откриени сликани амфори, кои според формата, фактурата, украсувањето со сликани стилизирани флорални орнаменти, најдени на едно место, се изработени од раката на еден одличен мајстор.

Во оваа куќа-светилиште откриени се вкупно 45 цели садови и многу фрагменти. Тоа се разни ќупови, питоси со барботин украси, големи фрутариуми со пластични ребра од внатрешноста на ободот, чинии, пехари, мала пиксида со пластичен рељеф на дното како пинтадера и разни мали садчиња. Со својата совршена едноставна форма, особена карактеристика на Тумба Маџари и Горновардарскиот регион му даваат аскосите. Потсеќаат на барски птици, а така се декорирани со пердушест барботин, со 4 држалки на стомакот и една на грбот. Изработувани се со различни големини – мали од 1 l. до големи од 7 – 8 l. Сиот тој материјал е изложен во постојаната поставка на Музејот на Македонија.

Во 2002 година во јужниот дел на блок D1 е откриена една “када” изградена од земја со убаво измазнети ѕидови и под, а на него кристали на соли. Таков објект – када е најден и во неолитската населба Тумба Стенче, Тетово.
Она што ја прави Тумба Маџари и оваа куќа позната,е за прв пат откриената теракотна претстава на Големата Мајка. Со своите импресивни димензии од 0,39 м висина, класичната смирена поза на изникнување од куќата и воедно бдеење над нејзиното огниште и мир, ја прави оваа теракота ексклузивна. Таа ќе стане главната нишка што го поврзува духот на човекот од Анзабегово-вршничката културна група.

Во подоцнежните истражувања се откриени и други фрагменти од цилиндрите и куќата со различни димензии и фризури. Воопшто фризурите зборуваат за извонредно богатата мода на неолитската жена. Особено интересна е една маркантно извајана во природна големина глава на човек. Антропоморфната пластика е многубројна и разновидна на Тумба.

Како случаен наод, од Тумба, е една керамичка претстава на глава на овен (бик)-букранион со димензии (32-33-27 см) кој се датира во ран неолит. Таа зборува за култот кон овенот-бикот. Најверојатно била аплицирана на фасадата на некоја куќа.

Од другите зооморфни претстави интересни се козата и кентаврот со реципиенти на грбот.

Во Тумба Маџари од алатките се откриени тегови за вертикален разбој, биконусни тегови (макари) за рибарски мрежи многу коскени спатули со стандардна форма, шила и игли. Кремената индустрија е застапена со разни кремени ножиња, секачи, камени авани и мелници.

Анализата на коските на животните и птиците од Маџари укажува на фактот дека неолитскиот човек, што се однесува до обезбедувањето месо, апсолутно се потпирал на своите стада, а многу малку на лов и риболов.

Археолошките истражувања од 2002 год. продолжуваат под раководство на Драгиша Здравковски. Во периодот од 1981 год. до 2004 год. откриени се и детерминари се 8 објекти за живеење. Откриени се и делови од други објекти за живеење но целосно не се откриени нивните ѕидови.

Во 2007 и 2008 год. за првпат се откриваат неколку системи од недвижни четвртести и кружни објекти чија намена сеуште неможе да се утврди. Се претпоставува дека се дел од некој стопански објект од наслебата. Со најновите истражувања од 2007 год. раководи Елена Стојанова Канзурова.

Од досегашните археолошки истражувања може да се заклучи дека куќите се градени од дрвена граѓа, трска, слама, облепувани со кал и на начин според неолитските традиции, со таа разлика што се масивни, поцврсти и прилично комфорни. Имаат четвртаста или правоаголна основа со површина што се движи од 60 до 80 м2. Куќите биле подигнати блиску една до друга, разграничени со тесни сокаци и мали дворни површини. Иако се мал број откриени објекти од нивниот распоред и добиениот ситуационен план, се забележува осмислена организација, тесно поврзана со значајот и улогата на светилиштето.Организацијата на внатрешниот простор на куќата била индивидуална според лични желби и потреби а не како некое општо градителско правило.

Comments are closed